I. Esasy funksiýalara umumy syn
Trimetilamin N-oksid digidrat (TMAO·2H₂O) akwakulturada örän möhüm köpugurly iýmit goşundysydyr. Ol ilki balyk ununda esasy iýmit çekiji serişde hökmünde açyldy. Şeýle-de bolsa, çuňňur gözlegler bilen has möhüm fiziologiki funksiýalar ýüze çykaryldy, bu bolsa ony suw haýwanlarynyň saglygyny we ösüş görkezijilerini gowulandyrmak üçin möhüm gurala öwürdi.

II. Esasy ulanylyşlar we hereket mehanizmleri

1. Güýçli iýmitlendiriji serişde
Bu TMAO-nyň iň nusgawy we meşhur roly.

• Mehanizm: Köp suw önümleri, esasanamdeňiz balyklary,tebigy ýagdaýda deňiz balyklarynyň häsiýetli "umami" tagamynyň esasy çeşmesi bolan TMAO-nyň ýokary konsentrasiýalaryny öz içine alýar. Suw haýwanlarynyň ys we tagam ulgamlary TMAO-a örän duýgurdyr we ony "iýmit signaly" hökmünde kabul edýär.
• Täsirler:
  • Iýmit sarp edilişiniň köpelmegi: Iýme TMAO goşmak, esasanam iýmitlenmegiň başlangyç tapgyrlarynda ýa-da saýlama görnüşlerde balyklaryň we krewetkalaryň işdäsini ep-esli derejede güýçlendirip, olary iýmitlenmäge çalt çekip biler.
  • Iýmitlendirme wagtyny azaltmak: Iýmitiň suwda galýan wagtyny gysgaldýar, iýmit ýitgisini we suwuň hapalanmagyny azaldýar.
  • Alternatiw iýmitlerde ulanylyş: Balyk ununyň ýerine ösümlik belogy çeşmeleri (meselem, soýa ununy) ulanylanda, TMAO goşmak tagamyň ýetmezçiligini dolduryp we iýmitiň tagamlylygyny gowulandyryp biler.

2. Osmolyte (Osmotik basyş düzgünleşdirijisi)
Bu deňiz balyklary we diadrom balyklary üçin TMAO-nyň möhüm fiziologiki funksiýasydyr.

• Mehanizm: Deňiz suwy giperosmotik gurşaw bolup, balygyň bedenindäki suwuň deňze yzygiderli ýitirilmegine sebäp bolýar. Içki suw deňagramlylygyny saklamak üçin deňiz balyklary deňiz suwuny içýärler we organiki däl ionlaryň ýokary konsentrasiýalaryny (meselem, Na⁺, Cl⁻) toplaýarlar. TMAO ýokary ion konsentrasiýalarynyň belok gurluşyna täsir edýän täsirine garşy durup bilýän "gaýtaşyk ergin" hökmünde hereket edýär we öýjük içi belogyň işini durnuklaşdyrmaga kömek edýär.
• Täsirler:
  • Osmoregulýasiýa energiýa sarp edilişiniň azaldylmagy: goşmaça bilen üpjün etmekTMAOdeňiz balyklaryna osmotik basyşy has netijeli kadalaşdyrmaga kömek edýär, şeýlelik bilen has köp energiýany "ýaşaýşy saklamakdan" "ösüşe we köpelmäge" gönükdirýär.
  • Stresse çydamlylygyň gowulanmagy: Duzlulygyň üýtgemegi ýa-da daşky gurşawyň stres şertlerinde TMAO goşundysy organizmiň gomeostazyny saklamaga we ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmaga kömek edýär.

3. Belok stabilizatory
TMAO beloklaryň üç ölçegli gurluşyny goramak üçin özboluşly ukyba eýedir.

• Mehanizm: Stress şertlerinde (meselem, ýokary temperatura, suwsuzlanma, ýokary basyş), beloklar denaturasiýa we inaktiwleşme meýilli bolýarlar. TMAO belok molekulalary bilen gytaklaýyn täsirleşip bilýär, belokyň gidratasiýa sferasyndan artykmaçlyk bilen çykarylýar, şeýlelik bilen belogyň asyl buklanýan ýagdaýyny termodinamik taýdan durnuklaşdyrýar we denaturasiýanyň öňüni alýar.
• Täsirler:
  • Içege saglygyny goraýar: Içege fermentleri iýmit siňdiriş wagtynda işjeň bolmagy zerurdyr. TMAO bu iýmit siňdiriş fermentlerini durnuklaşdyryp, iýmit siňdirişini we peýdalanylyşyny gowulandyryp biler.
  • Stresse garşylygy güýçlendirýär: Ýokary temperatura möwsümlerinde ýa-da daşalma döwründe, suw haýwanlary ýylylyk stresine duçar bolanda, TMAO bedendäki dürli funksional beloklaryň (meselem, fermentler, gurluş beloklary) durnuklylygyny goramaga kömek edýär we stress bilen baglanyşykly zyýany azaldýar.

4. Içege saglygyny we morfologiýasyny gowulandyrýar

• Mehanizm: TMAO-nyň osmoregulýasiýa we beloklary durnuklaşdyryjy täsirleri bilelikde içege öýjükleri üçin has durnukly mikro gurşawy üpjün edýär. Ol içege willalarynyň ösmegine itergi berip, siňdiriji ýüzüň meýdanyny artdyryp biler.
• Täsirler:
  • Iýmit maddalarynyň özleşdirilmegine ýardam berýär: Sagdyn içege morfologiýasy iýmit maddalarynyň özleşdiriliş ukybynyň has gowy bolmagyna getirýär, bu bolsa iýmit konwersiýa gatnaşygyny gowulandyrmagyň açarydyr.
  • Içege päsgelçiliginiň işini güýçlendirýär: Içege nemli bardasynyň bitewüligini saklamaga, patogenleriň we toksinleriň çozuşyny azaltmaga kömek edip biler.

5. Metil donor
TMAO metil donor hökmünde hereket edip, bedeniň içindäki metabolizmlere gatnaşyp bilýär.

• Mehanizm: Metabolizm wagtynda,TMAO fosfolipidleriň, kreatiniň we neýromediatorlaryň sintezi ýaly dürli möhüm biohimiki reaksiýalara gatnaşyp, işjeň metil toparlaryny üpjün edip bilýär.
• Täsiri: Ösüşi höweslendirýär, esasanam metil toparlaryna bolan islegiň artýan çalt ösüş tapgyrlarynda; TMAO goşundysy bu islegi kanagatlandyrmaga kömek edip biler.

III. Ulanyş maksatlary we göz öňünde tutulýan zatlar

• Esasy programma maksatlary:
  • Deňiz balyklary: Turbot, grupper, uly sary kroker, deňiz lewregi we ş.m. Olaryň TMAO-a bolan zerurlygy iň möhümdir, sebäbi onuň osmoregulýasiýa funksiýasy hökmanydyr.
  • Diadrom balyklary: Deňiz hojalygy döwründe hem ony talap edýän lososlar (losos) ýaly balyklar.
  • Rak şekilliler: Krewetkalar/krewetkalar we leňňeçler. Barlaglar şeýle hem TMAO-nyň gowy özüne çekiji we ösüşi höweslendiriji täsirleriniň bardygyny görkezýär.
  • Süýji suw balyklary: Süýji suw balyklary TMAO-ny özleri sintezlemese-de, olaryň ys alyş ulgamlary ony duýup bilýär, bu bolsa ony iýmit çekiji hökmünde netijeli edýär. Şeýle-de bolsa, süýji suwda osmoregulýasiýa funksiýasy işlemeýär.
• Doza we göz öňünde tutulan zatlar:
  • Doza: Iýmiň goşmaça mukdary adatça 0,1% -den 0,3% -e çenli bolýar (ýagny her tonna iýmit üçin 1-3 kg). Anyk doza ösdürilip ýetişdirilen görnüşleri, ösüş tapgyryny, iýmitiň düzümini we suw gurşaw şertlerini göz öňünde tutup geçirilen synaglara esaslanyp kesgitlenilmelidir.
  • Holin we Betain bilen gatnaşyk: Holin we betain TMAO-nyň öňbaşçylarydyr we bedende TMAO-a öwrülip bilýär. Şeýle-de bolsa, olar çäkli konwersiýa netijeliligi we TMAO-nyň özboluşly özüne çekiji we belok durnuklaşdyryjy funksiýalary sebäpli TMAO-nyň ornuny doly tutup bilmeýärler. Iş ýüzünde olar köplenç sinergiki ulanylýar.
  • Dozanyň aşa köp ulanylmagy bilen bagly meseleler: Aşa köp goşmak (maslahat berilýän dozalardan has ýokary) çykdajylaryň ýitmegine getirip biler we käbir görnüşlere ýaramaz täsir edip biler, ýöne häzirki wagtda ol adaty goşmak derejelerinde howpsuz hasaplanýar.

IV. Gysgaça mazmun
Trimetilamin N-oksid digidrat (TMAO·2H₂O) akwakulturada iýmit çekiji, osmotik basyşy düzgünleşdirýän, belogy durnuklaşdyrýan we içege saglygyny gowulandyrýan funksiýalary öz içine alýan ýokary netijeli, köpugurly iýmit goşundysydyr.

Onuň ulanylyşy suw haýwanlarynyň iýmit sarp edilişini we ösüş tizligini gönüden-göni ýokarlandyrman, eýsem fiziologiki energiýa sarp edilişini azaltmak we stres garşylygyny güýçlendirmek arkaly iýmit ulanylyşynyň netijeliligini we organizmiň saglygyny gytaklaýyn ýokarlandyrýar. Netijede, ol önümçiligi, netijeliligi we akwakulturanyň durnukly ösüşini ýokarlandyrmak üçin güýçli tehniki goldaw berýär. Häzirki zaman suw iýmitinde, esasanam ýokary derejeli deňiz balyklary üçin iýmitde, ol aýrylmaz esasy bölek boldy.