Betain ösümliklerde we haýwanlarda giňden ýaýran tebigy birleşmedir. Iýmit goşundysy hökmünde ol suwsuz ýa-da gidrohlorid görnüşinde berilýär. Ol dürli maksatlar üçin haýwan iýmine goşulyp bilner.
Ilki bilen, bu maksatlar, esasan, bagyrda bolýan betainiň örän täsirli metil donorlyk ukyby bilen baglanyşykly bolup biler. Durnuksyz metil toparlarynyň geçirilmegi sebäpli metionin, karnitin we kreatin ýaly dürli birleşmeleriň sintezi höweslendirilýär. Şeýlelik bilen, betain belok, lipid we energiýa metabolizmine täsir edýär we şeýdip karkas düzümini peýdaly üýtgedýär.
Ikinjiden, iýmite betaini goşmak maksady onuň gorag organiki siňdiriji hökmünde işlemegi bilen baglanyşykly bolup biler. Bu funksiýada betain bedeniň ähli ýerinde öýjükleriň suw deňagramlylygyny we öýjük işjeňligini saklamaga kömek edýär, esasanam stres döwürlerinde. Betainiň gyzgynlyk stresi astynda haýwanlara edýän oňyn täsiri belli mysal bolup biler.
Doňuzlarda betain goşundysynyň dürli peýdaly täsirleri beýan edildi. Bu makalada betainiň süýtden aýrylan doňuz çagalarynyň içege saglygynda iýmit goşundysy hökmünde tutýan ornuna üns berler.
Betain boýunça birnäçe barlaglar doňuzlaryň içegesinde ýa-da umumy iýmit siňdiriş ýolunda iýmit maddalarynyň siňdirilişine täsirini habar berdi. Süýümiň (çig süýüm ýa-da neýtral we kislotaly ýuwujy süýüm) içege siňdirilişiniň ýokarlanmagynyň gaýtalanýan gözegçilikleri betainiň inçe içegede eýýäm bar bolan bakteriýalaryň fermentasiýasyny höweslendirýändigini görkezýär, sebäbi içege öýjükleri süýümi dargadýan fermentleri öndürmeýär. Ösümligiň süýüm böleginde bu mikrobial süýümiň dargamagy wagtynda bölünip çykýan iýmit maddalary bar.
Şonuň üçin gurak maddalaryň we çig külüň siňdirilişiniň gowulanandygy hem syn edildi. Iýmit siňdiriş ulgamynyň umumy derejesinde, 800 mg betain/kg iýmit bilen goşmaça berlen doňuz çagalarynyň çig belogyň (+6,4%) we gurak maddanyň (+4,2%) siňdirilişiniň gowulanandygy habar berildi. Mundan başga-da, başga bir gözlegde 1250 mg/kg betain bilen goşmaça bermek arkaly çig belogyň (+3,7%) we efir ekstraktynyň (+6,7%) umumy siňdirilişiniň gowulanandygy görkezildi.
Iýmit maddalarynyň siňdirilişiniň ýokarlanmagynyň mümkin bolan sebäpleriniň biri betainiň ferment önümçiligine täsiri bolup biler. Süýtden aýrylan doňuz çagalaryna betainiň goşulmagy boýunça ýakynda geçirilen in vivo gözlegde, himada iýmit siňdiriş fermentleriniň (amilaza, maltaza, lipaza, tripsin we himotripsin) işjeňligi bahalandyryldy (1-nji surat). Maltazadan başga ähli fermentler işjeňligiň ýokarlanandygyny görkezdi we betainiň täsiri 1250 mg/kg-dan has köp 2500 mg betain/kg iýmitde ýüze çykdy. Işjeňligiň ýokarlanmagy ferment önümçiliginiň ýokarlanmagynyň netijesi bolup biler ýa-da fermentiň katalitik netijeliliginiň ýokarlanmagynyň netijesi bolup biler.
1-nji surat - 0 mg/kg, 1250 mg/kg ýa-da 2500 mg/kg betain bilen doldurylan doňuz balalarynyň içege iýmit siňdiriş fermentleriniň işjeňligi.
In vitro tejribelerde, ýokary osmotik basyşy döretmek üçin NaCl goşmak bilen tripsin we amilaza işjeňliginiň basylyp saklanýandygy subut edildi. Bu synaga dürli derejeli betain goşmak NaCl-iň basylyp saklanýan täsirini dikeltdi we ferment işjeňligini ýokarlandyrdy. Şeýle-de bolsa, NaCl bufer erginine goşulmadyk wagty, betain pes konsentrasiýada ferment işjeňligine täsir etmeýär, ýöne ýokary konsentrasiýada basylyp saklanýan täsir görkezýär.
Betain bilen doldurylan doňuzlaryň ösüş görkezijileriniň we iýmit konwersiýa tizliginiň ýokarlanandygyny diňe bir siňdiriş ukybynyň ýokarlanmagy düşündirip bilmez. Doňuz iýmitlerine betain goşmak haýwanyň iýmitleniş energiýasyna bolan islegini hem azaldýar. Bu synlanan täsiriň gipotezasy, betain öýjük içi osmotik basyşy saklamak üçin ulanylyp bilinende, ion nasoslaryna bolan islegiň azalýandygydyr, bu bolsa energiýa talap edýän prosesdir. Energiýa sarp edilişiniň çäkli bolmagy ýagdaýynda, betaini goşmagyň täsiriniň ösüş üçin energiýa üpjünçiligini saklamakdan has köp artdyrmak arkaly has aýdyň bolmagyna garaşylýar.
Içege diwaryny örtýän epitelial öýjükler iýmit siňdiriş wagtynda lüminal mazmunyň döredýän örän üýtgeýän osmotik şertlere döz gelmelidir. Şol bir wagtyň özünde, bu içege öýjükleri içege boşlugy bilen plazmanyň arasyndaky suwuň we dürli iýmit maddalarynyň alyş-çalşygyny gözegçilikde saklamalydyr. Öýjükleri bu kyn şertlerden goramak üçin betain möhüm organiki penetrantdyr. Dürli dokumalarda betainiň konsentrasiýasyny synlanda, içege dokumalarynda betainiň mukdary gaty ýokarydyr. Mundan başga-da, bu derejelere iýmit betainiň konsentrasiýasynyň täsir edýändigi bellenildi. Gowy deňagramly öýjükler has gowy köpelmäge we has gowy dikeldiş ukyplaryna eýe bolar. Şonuň üçin barlagçylar doňuz çagalarynyň betainiň derejesiniň ýokarlanmagynyň on iki barmak içegäniň willalarynyň beýikligini we ileal kriptleriniň çuňlugyny artdyrýandygyny we willalaryň has deň bolýandygyny anykladylar.
Başga bir gözlegde on iki barmak içegäniň, jejunumyň we ileumyň owunjaklarynyň beýikliginiň ýokarlanandygy syn edilip bilnerdi, ýöne kriptleriň çuňlugyna hiç hili täsir edilmedi. Koksidiýa bilen ýokançlanan broýler towuklarynda syn edilişi ýaly, betainiň içegäniň gurluşyna gorag täsiri käbir (osmotik) kynçylyklarda has-da möhüm bolup biler.
Içege päsgelçiligi, esasan, biri-biri bilen berk birleşýän beloklar arkaly baglanyşykly epitelial öýjüklerden ybarat. Bu päsgelçiligiň bitewüligi zyýanly maddalaryň we patogen bakteriýalaryň girmeginiň öňüni almak üçin möhümdir, sebäbi olar başgaça iltihaplanmaga sebäp bolup biler. Doňuzlar üçin içege päsgelçiliginiň ýaramaz täsiri iýmitdäki mikotoksin hapalanmagynyň netijesi ýa-da ýylylyk stresiniň ýaramaz täsirleriniň biri hasaplanýar.
Böwet täsirine täsirini ölçemek üçin, transepitelial elektrik garşylygyny (TEER) ölçemek üçin öýjük liniýalarynyň in vitro synaglary köplenç ulanylýar. Betainiň ulanylmagy bilen, TEER-iň gowulanandygyny birnäçe in vitro synaglarda synlap bolýar. Batareýa ýokary temperatura (42°C) sezewar edilende, TEER azalar (2-nji surat). Bu ýylylyga sezewar bolan öýjükleriň ösüş gurşawyna betainiň goşulmagy TEER-iň peselmegine garşy durup, ýylylyga garşylygyň ýokarlanandygyny görkezýär.
2-nji surat - Ýokary temperaturanyň we betainiň öýjük transepitelial garşylygyna (TEER) in vitro täsiri.
Mundan başga-da, doňuz çagalarynda geçirilen in vivo gözlegde, 1250 mg/kg betain alan haýwanlaryň jejunum dokumalarynda berk birikýän beloklaryň (okkludin, klaudin1 we zonula occludens-1) artan ekspresiýasy gözegçilik topary bilen deňeşdirilende ölçeldi. Mundan başga-da, içege nemli bardasynyň zeperlenmeginiň alamaty hökmünde, bu doňuzlaryň plazmasyndaky diamin oksidaza işjeňligi ep-esli azaldy, bu bolsa içege päsgelçilikleriniň has güýçlidigini görkezýär. Ösüp barýan doňuzlaryň iýmitine betain goşulanda, içegeleriň dartgynlylyk güýjüniň artmagy soýulyş wagtynda ölçeldi.
Ýakynda birnäçe gözleg betaini antioksidant ulgamy bilen baglanyşdyrdy we erkin radikallaryň azalandygyny, malondialdegidiň (MDA) derejesiniň peselendigini we glutation peroksidazanyň (GSH-Px) işjeňliginiň gowulanandygyny beýan etdi.
Betain diňe haýwanlarda osmoprotektor hökmünde hereket etmeýär. Mundan başga-da, köp bakteriýalar betaini täze sintez ýa-da daşky gurşawdan daşamak arkaly toplap bilýär. Betainiň süýtden aýrylan doňuzlaryň aşgazan-içege ýolundaky bakteriýalaryň sanyna oňyn täsir edip biljekdigine şaýatlyk edýän alamatlar bar. Ileal bakteriýalaryň, esasanam bifidobakteriýalaryň we laktobakteriýalaryň umumy sany artdy. Mundan başga-da, Enterobakteriň az mukdarynyň nejasatda tapyldy.
Ahyrsoňy, betainiň süýtden aýrylan doňuzçalaryň içege saglygyna täsiriniň içgeçme tizliginiň peselmegi bilen baglanyşyklydygy syn edilýär. Bu täsir doza bagly bolup biler: 2500 mg/kg betain iýmit goşundysy içgeçme tizligini azaltmakda 1250 mg/kg betainden has täsirli. Şeýle-de bolsa, iki goşundy derejesinde süýtden aýrylan doňuzçalaryň netijeliligi meňzeş boldy. Beýleki ylmy işgärler 800 mg/kg betain goşulanda, süýtden aýrylan doňuzçalarda içgeçme tizliginiň we ýüze çykmagynyň has pesdigini görkezdiler.
Betainiň pKa gymmaty takmynan 1,8 bolup, ol betainiň HCl-niň kabul edilenden soň dissosiasiýasyna we aşgazan turşulygyna getirýär.
Gyzykly iýmit betainiň çeşmesi hökmünde betainiň gidrohloridiniň kislotalaşmagynyň mümkin bolmagydyr. Adam lukmançylygynda betainiň gidrohlorid goşundylary köplenç aşgazan we iýmit siňdiriş meseleleri bolan adamlara goldaw bermek üçin pepsin bilen bilelikde ulanylýar. Bu ýagdaýda betainiň gidrohloridini duz turşusynyň howpsuz çeşmesi hökmünde ulanyp bolýar. Doňuz iýmitinde betainiň gidrohloridiniň saklanýandygy barada maglumat bolmasa-da, ol örän möhüm bolup biler.
Süýtden aýrylan doňuzlaryň aşgazan şiresiniň pH derejesi deňeşdirme boýunça ýokary bolup biljekdigi (pH>4), bu bolsa pepsin prekursorynyň onuň prekursor pepsinogenine işjeňleşmegine täsir eder. Optimal belok siňdirilişi haýwanlar üçin bu iýmit maddasynyň gowy elýeterli bolmagy üçin diňe möhüm däl. Mundan başga-da, siňdiriş bozulmasy belogy mümkinçilik döredijileriň zyýanly köpelmegine sebäp bolup biler we süýtden aýrylandan soňky içgeçme meselesini köpeldip biler. Betainiň pKa gymmaty takmynan 1,8-e deň pes, bu bolsa betain HCl-iň iýilenden soň bölünip çykmagyna we aşgazan turşulaşmagyna getirýär.
Bu gysga möhletli gaýtadan kislotalaşma adamlarda we itlerde geçirilen deslapky barlaglarda syn edildi. 750 mg ýa-da 1500 mg betain gidrohloridiniň bir gezeklik dozasyndan soň, öň aşgazan turşusyny peseldýän serişdeler bilen bejerilen itleriň aşgazanynyň pH derejesi takmynan 7-den pH 2-ä çenli pese gaçdy. Şeýle-de bolsa, bejerilmedik gözegçilik itlerinde aşgazanynyň pH derejesi takmynan 2 boldy, bu bolsa betain HCl goşundysy bilen baglanyşykly däldi.
Betain süýtden aýrylan doňuzçalaryň içege saglygyna oňyn täsir edýär. Bu edebiýat syny betainiň iýmit maddalarynyň siňdirilişini we özleşdirilmegini goldamak, fiziki gorag päsgelçiliklerini gowulandyrmak, mikrobiota täsir etmek we doňuzçalaryň goranyş ukyplaryny ýokarlandyrmak üçin dürli mümkinçiliklerini görkezýär.