L-karnitin, şeýle hem BT witamini diýlip atlandyrylýan, haýwanlarda tebigy ýagdaýda bar bolan witamin ýaly iýmit maddasydyr. Iým senagatynda ol onlarça ýyl bäri möhüm iýmit goşundysy hökmünde giňden ulanylýar. Onuň esasy wezipesi "daşaýjy serişde" hökmünde hereket etmek, oksidlenme we parçalanma üçin mitohondriýalara uzyn zynjyrly ýag kislotalaryny ibermek we şeýdip energiýa öndürmekdir.

L-karnitiniň dürli haýwan iýmitlerinde esasy ulanylyşy we roly aşakdakylardyr:

1. Arza bermekmal we guş iými.

• Doňuz iýminiň ösüş görkezijilerini gowulandyrmak: Doňuz çagalarynyň we ösdürip-semretýän doňuzlaryň iýmitine L-karnitini goşmak gündelik agramyň artmagyny we iýmiň konwersiýa derejesini ýokarlandyryp biler. Ol ýagyň ulanylyşyny höweslendirmek arkaly belogy tygşytlaýar, haýwanlaryň inçe ösmegine we etiň hiliniň gowulaşmagyna ýardam edýär.
• Doňuzlaryň köpeliş ukybyny gowulandyrmak: Ätiýaçlyk doňuzlary: estrusy höweslendirýär we owulýasiýa tizligini ýokarlandyrýar. Göwreli we emdirýän doňuzlar: beden ýaglaryny kadalaşdyrmaga, emdiriş döwründe agramyň azalmagyny azaltmaga, süýt öndürilişini artdyrmaga kömek edýär, şeýdip doňuzlaryň süýtden aýrylyş agramyny we diri galmagyny gowulandyrýar. Şol bir wagtyň özünde, süýtden aýrylandan soň estrus aralygyny gysgaltmaga kömek edýär.
• Stressi aýyryň: Süýtden aýyrmak, süýtden aýyrmak we ýokary temperatura ýaly stres şertlerinde L-karnitin haýwanlara energiýany has netijeli ulanmaga, saglygyny we öndürijiligini saklamaga kömek edip biler.

2. Guşçulyk üçin iým (towuklar, ördekler we ş.m.)broýler/et ördekleri:

• Agramyň artmagyny we iýmitlendirmegiň netijeliligini ýokarlandyrýar: ýag metabolizmini höweslendirýär, garyn ýagynyň çökmegini azaldýar, döş myşsalarynyň göterimini we aýak myşsalarynyň önümçiligini artdyrýar.
• Etiň hilini gowulaşdyryň: ýagyň mukdaryny azaldyň we belogyň mukdaryny artdyryň. Ýumurtga goýýan towuklar/guşlar: ýumurtga öndüriş tizligini ýokarlandyryň: follikulanyň ösmegi üçin has köp energiýa beriň.
• Ýumurtgalaryň hilini gowulandyrmak: ýumurtgalaryň agramyny artdyryp, ýumurtgalaryň döllenmegini we ýumurtgadan çykma tizligini ýokarlandyryp biler.

Ⅱ Suw iýmitinde ulanylyş:

L-karnitiniň akwakulturada ulanylyş täsiri has-da möhümdir, sebäbi balyklar (esasanam et iýýän balyklar) energiýa çeşmeleri hökmünde esasan ýag we belokdan peýdalanýarlar.

Ösüşi höweslendirmek: balyklaryň we krewetkalaryň ösüş depginini we agramynyň artmagyny ep-esli ýokarlandyrmak.

• Bedeniň görnüşini we etiň hilini gowulandyrmak: belogyň çökmegine ýardam bermek, bedende we bagyrda ýagyň aşa köp toplanmagynyň öňüni almak, balyklaryň beden görnüşini has gowy etmek, etiň has ýokary hasyl bermegi we bagryň iýmit ýaglylygynyň netijeli öňüni almak.
• Beloky tygşytlamak: Energiýa üpjünçiligi üçin ýagy netijeli ulanmak, energiýa sarp edilişi üçin belogyň ulanylyşyny azaltmak, şeýdip iýmit belogynyň derejesini peseltmek we çykdajylary tygşytlamak arkaly.
• Reproduktiw işjeňligi gowulandyrmak: Ene balyklaryň gonad ösüşini we sperma hilini gowulandyrmak.

Ⅲ. Haýwan iýmitinde ulanylmagy

• Agramy dolandyrmak: Semiz öý haýwanlary üçin L-karnitin olara ýagy has netijeli ýakmaga kömek edip biler we agramy azaltmak üçin iýmitlerde örän köp ulanylýar.
• Ýüregiň işini gowulandyrmak: Kardiomiositler energiýa üpjünçiligi üçin esasan ýag kislotalaryna bil baglaýarlar we L-karnitin ýürek saglygyny saklamak üçin örän möhümdir we itlerde dilatasion kardiomiopatiýa üçin kömekçi terapiýa hökmünde ulanylýar.
• Maşklara çydamlylygy ýokarlandyrmak: Işleýän itler, ýaryş itleri ýa-da işjeň öý haýwanlary üçin bu olaryň sport görkezijilerini we ýadawlyga garşy durnuklylygyny ýokarlandyryp biler.
• Bagyr saglygyny goldamak: bagyrda ýag metabolizmini höweslendirýär we bagyrda ýagyň toplanmagynyň öňüni alýar.

Ⅳ. Täsir mehanizminiň gysgaça mazmuny:

• Energiýa metabolizminiň esasy: daşaýjy hökmünde, ol beta oksidlenmesi üçin sitoplazmadan mitohondrial matrisa uzak zynjyrly ýag kislotalaryny daşaýar, bu bolsa ýagyň energiýa öwrülmeginde möhüm ädimdir.

• Mitohondriýalarda KoA/asetil KoA gatnaşygyny sazlamak: metabolik prosesler wagtynda öndürilen artykmaç asetil toparlaryny ýok etmäge we mitohondriýanyň metabolik funksiýasynyň kadaly saklanmagyna kömek edýär.

• Belok tygşytlaýjy täsiri: Ýagy netijeli ulanyp bolanda, belok energiýa üçin bölünip gitmegiň ýerine, myşsalaryň ösmegi we dokumalaryň dikeldilmegi üçin has köp ulanylyp bilner.

Ⅴ. Howpsuzlyk çärelerini goşuň:

• Goşulýan mukdary: Haýwanlaryň görnüşine, ösüş tapgyryna, fiziologiki ýagdaýyna we önümçilik maksatlaryna esaslanyp, takyk dizaýn talap edilýär, näçe köp bolsa, şonça gowy däl. Adaty goşulýan mukdary her tonna iýmit üçin 50-500 gram aralygyndadyr.

• Çykdajylaryň netijeliligi: L-karnitin deňeşdirme boýunça gymmat goşundydyr, şonuň üçin onuň belli bir önümçilik ulgamlarynda ykdysady peýdasyny bahalandyrmak gerek.

• Beýleki iýmit maddalary bilen sinergiýa: Betain, holin, käbir witaminler we ş.m. bilen sinergiki täsir edýär we formula dizaýnynda bilelikde göz öňünde tutulyp bilner.

Ⅵ. Netije:

• L-karnitin howpsuz we netijeli iýmit goşundysydyr. Ol haýwanlaryň ösüş görkezijilerini ýokarlandyrmakda, läş etiniň hilini gowulandyrmakda, köpelmek ukybyny ýokarlandyrmakda we energiýa alyş-çalşyny optimizirlemek arkaly saglygy saklamakda ornuny tutup bolmajak rol oýnaýar.

• Häzirki zaman intensiw we netijeli akwakulturada L-karnitiniň rasional ulanylmagy takyk iýmitlenmäge ýetmegiň we netijeliligi ýokarlandyrmagyň, çykdajylary azaltmagyň möhüm usullarynyň biridir.

Trimetilamin gidrohloridiesasan L-karnitin sinteziniň kwaternleşdirme reaksiýasynda aşgarly reagent hökmünde ulanylýar, reaksiýa ulgamynyň pH gymmatyny sazlamak, epihlorhidriniň bölünmegini höweslendirmek we soňraky sianid reaksiýasyny ýeňilleşdirmek üçin.

Sintez prosesinde roly:
PH sazlamasy: Kwaternleşdirme reaksiýasy tapgyrynda,trimetilamin gidrohloridireaksiýanyň netijesinde dörän kislotaly maddalary neýtrallaşdyrmak üçin ammiak molekulalaryny çykarýar, ulgamyň pH-nyň durnuklylygyny saklaýar we artykmaç gidroksidi maddalaryň reaksiýanyň netijeliligine täsir etmeginiň öňüni alýar.
Çözgütligi ýokarlandyrmak: Aşgarly reagent hökmünde trimetilamin gidrohloridi epiklorgidriniň enantiomer çözgütligini çaltlaşdyryp we maksatly önüm L-karnitiniň hasyllylygyny ýokarlandyryp biler.

Goşmaça önümleri gözegçilikde saklamak arkaly: Reaksiýa şertlerini sazlamak arkaly L-karnitin ýaly goşmaça önümleriň öndürilmegi azaldylýar we soňraky arassalamak ädimlerini ýönekeýleşdirýär.