Towuk dünýäde iň köp et öndürýän we sarp edýän önümdir. Dünýädäki towuk etiniň takmynan 70% -i ak tüýli towuklardan alynýar. Towuk Hytaýda ikinji uly et önümidir. Hytaýda towuk esasan ak tüýli towuklardan we sary tüýli towuklardan alynýar. Hytaýda towuk önümçiligine ak tüýli towuklaryň goşandy takmynan 45%, sary tüýli towuklaryň goşandy bolsa takmynan 38% -dir.

Ak tüýli broýler et bilen iýmitiň gatnaşygynyň iň pes, iri möçberli tohumçylygyň iň ýokary derejesi we daşarky garaşlylygyň iň ýokary derejesi bolan toýundyr. Hytaýyň önümçiliginde ulanylýan sary tüýli broýler tohumlarynyň hemmesi özbaşdak ösdürilip ýetişdirilen tohumlardyr we ösdürilip ýetişdirilen tohumlaryň sany ähli maldarçylyk we guşçulyk tohumlarynyň arasynda iň köpdür, bu bolsa ýerli tohumlaryň serişde artykmaçlygyny önüm artykmaçlygyna öwürmegiň üstünlikli mysalydyr.

1, Towuk tohumlarynyň ösüş taryhy

Öý towugy 7000-10000 ýyl mundan ozal Aziýa jüňňi gyrgyjy tarapyndan öýleşdirilipdir we onuň öýleşdiriliş taryhy biziň eýýamymyzdan öňki 1000-nji ýyldan gowrak wagta çenli dowam edýär. Öý towugy beden görnüşi, ýelek reňki, aýdymy we ş.m. boýunça asyl towuga meňzeýär. Sitogenetik we morfologik barlaglar asyl towugyň häzirki zaman öý towugynyň göni ata-babasydygyny subut etdi. Gallinula urugynyň dört görnüşi bar, olar gyzyl (Gallus gallus, 3-nji surat), ýaşyl boýunly (Gallus various), gara guýrukly (Gallus lafayetii) we çal zolakly (Gallus sonnerati). Öý towugynyň asyl towukdan gelip çykmagy barada iki dürli garaýyş bar: ýeke gelip çykyş teoriýasy gyzyl asyl towugyň bir ýa-da birnäçe gezek öýleşdirilip bilinjekdigini öňe sürýär; Köp gelip çykyş teoriýasyna görä, gyzyl jüňňi towugyndan başga-da, beýleki jüňňi towuklary hem öý towuklarynyň ata-babalarydyr. Häzirki wagtda barlaglaryň köpüsi ýeke gelip çykyş teoriýasyny goldaýar, ýagny öý towugynyň esasan gyzyl jüňňi towugyndan gelip çykandygy.

 

（1） Daşary ýurt broýlerleriniň köpeldilmegi prosesi

1930-njy ýyllardan öň toparlaýyn saýlama we nesil daragtyna esaslanyp ösdürilip ýetişdirmek işleri alnyp baryldy. Esasy saýlama alamatlary ýumurtga öndürmek görkezijileri, towuk goşmaça önümler, towuk ösdürip ýetişdirmek bolsa kiçi göwrümli howly ykdysady modeli boldy. 1930-njy ýyllarda öz-özünden ýapylýan ýumurtga gutusynyň oýlap tapylmagy bilen, ýumurtga öndürmek görkezijileri şahsy ýumurtga öndürmek rekordyna görä saýlandy; 1930-50-nji ýyllarda mekgejöwen goşa gibrid tehnologiýasyny esas hökmünde ulanyp, towuk ösdürip ýetişdirmekde geteroz girizildi, bu bolsa arassa seýilgäh ösdürip ýetişdirmegiň ornuny çalt eýeledi we täjirçilik towuk önümçiliginiň esasy akymyna öwrüldi. Gibridleşdirmegiň deňeşdirme usullary iň irki ikilik gibridleşdirmeden üçlük we dörtlük görnüşleriniň deňeşdirilmegine çenli kem-kemden ösdi. Çäklendirilen we pes mirasdüşerlik alamatlarynyň saýlama netijeliligi 1940-njy ýyllarda nesil daragtyny hasaba almak başlanandan soň gowulaşdy we ýakyn garyndaşlaryň sebäp bolan garyndaşlyk pese gaçmagynyň öňüni alyp boldy. 1945-nji ýyldan soň, Ýewropadaky we Amerikadaky käbir üçünji tarap edaralary ýa-da synag stansiýalary tarapyndan tötänleýin nusga synaglary geçirildi. Maksat, baha bermäge gatnaşýan görnüşleri şol bir daşky gurşaw şertlerinde obýektiw baha bermekdi we ajaýyp görkezijilere eýe bolan ajaýyp görnüşleriň bazar paýyny ýokarlandyrmakda işjeň rol oýnady. Şeýle görkeziji ölçeg işleri 1970-nji ýyllarda bes edildi. 1960-1980-nji ýyllarda ýumurtga öndürmek, çygly towuk çykarmak tizligi, ösüş tizligi we iýmiň öwrüliş tizligi ýaly ölçelip bilýän aňsat alamatlaryň esasy saýlamasy esasan süňk towuk we öý hojalygynyň sarp edilişinden ybarat boldy. 1980-nji ýyllardan bäri iýmiň öwrüliş tizliginiň ýeke-täk gabakda kesgitlenmegi broýler iýminiň sarp edilişini azaltmakda we iýmiň ulanylyş tizligini ýokarlandyrmakda gönüden-göni rol oýnady. 1990-njy ýyllardan bäri gaýtadan işlemegiň aýratynlyklaryna, mysal üçin, arassa çukuryň agramyna we süňksiz döş süňküniň agramyna üns berildi. Iň gowy çyzykly garaşsyz çaklama (BLUP) we kompýuter tehnologiýasynyň ösüşi ýaly genetiki bahalandyrma usullarynyň ulanylmagy tohumçylyk ösüşinde möhüm rol oýnaýar. XXI asyra girenden soň, broýler tohumçylygy önümleriň hilini we haýwanlaryň abadançylygyny göz öňünde tutup başlady. Häzirki wagtda genom giň seleksiýasy (GS) bilen görkezilýän broýlerleriň molekulýar köpeltme tehnologiýasy ylmy-barlag we işläp düzmekden ulanmaga üýtgeýär.

(2) Hytaýda Broýler towuklaryny köpeltmek prosesi

XIX asyryň ortalarynda Hytaýdaky ýerli towuklar ýumurtga goýmakda we et öndürmekde dünýäde öňdebaryjy bolup çykdy. Mysal üçin, Hytaýyň Jiangsu we Şanhaý şäherlerinden, soňra Beýik Britaniýadan ABŞ-a getirilen möjek dag towugynyň we dokuz Jin sary towugynyň getirilmegi, seleksiýadan soň iki ýurtda hem standart görnüş hökmünde ykrar edildi. Langşan towugy iki maksatly görnüş hasaplanýar, dokuz Jin sary towugy bolsa et görnüşi hasaplanýar. Bu tohumlar dünýä belli maldarçylyk we guşçulyk görnüşleriniň kemala gelmegine möhüm täsir edýär, mysal üçin, Britaniýanyň Oppington we Awstraliýanyň Gara Awstraliýa towugy Hytaýda möjek dag towugynyň gan gatnaşygyny girizdi. Rokkok, Luodao gyzyl we beýleki tohumlar hem dokuz Jin sary towugyny seleksiýa materiallary hökmünde ulanýarlar. XIX asyryň ahyryndan 1930-njy ýyllara çenli ýumurtga we towuk Hytaýda möhüm eksport önümleri bolup durýar. Emma ondan soňky uzak döwürde Hytaýda towuk ösdürip ýetişdirmek pudagy ösdürip ýetişdirmegiň giň derejesinde galýar we towuk öndürmek derejesi dünýäde öňdebaryjy derejeden uzak. 1960-njy ýyllaryň ortalarynda Gonkongda esasy kämilleşdirmek obýektleri hökmünde Huiýan towugynyň, Çinýuan kenep towugynyň we Şiçi towugynyň üç sany ýerli görnüşi saýlanyldy. Gibrid täze Han Sýa, baýlok, baýkoniş we habad ulanylyp, Şiçi gibrid towugyny ösdürip ýetişdirmek arkaly amala aşyryldy, bu bolsa Gonkong broýlerleriniň önümçiliginde we sarp edilişinde möhüm rol oýnady. 1970-nji ýyllardan 1980-nji ýyllarda Şiçi gibrid towugy Guangdong we Guangsi welaýatlaryna getirildi we resessiw ak towuklar bilen çakyşdyryldy, üýtgedilen Şiçi gibrid towugy emele getirdi we önümçilikde giňden ýaýradyldy. 1960-njy ýyllardan 1980-nji ýyllarda täze möjek dag towugyny, Sinpu Gündogar towugyny we Sinýançžou towugyny ösdürmek üçin gibrid ösdürip ýetişdirmek we maşgala saýlama usullaryny ulandyk. 1983-nji ýyldan 2015-nji ýyla çenli sary tüýli broýlerler demirgazykda we günortada ösdürip ýetişdirmek usulyny kabul etdiler we demirgazyk bilen günortanyň arasyndaky howa şertlerinde, iýmitde, işçi güýjünde we ösdürip ýetişdirmek tehnologiýasyndaky tapawutlardan doly peýdalandylar we ene-atalarynyň towuklaryny Henan, Şansi we Şansi demirgazyk sebitlerinde ösdürip ýetişdirdiler. Söwda ýumurtgalary inkubasiýa we ösdürip ýetişdirmek üçin günorta tarap yzyna äkidildi, bu bolsa sary tüýli broýlerleriň önümçilik netijeliligini ýokarlandyrdy. Sary tüýli broýlerleriň ulgamlaýyn ösdürilip ýetişdirilmegi 1980-nji ýyllaryň ahyrynda başlandy. Hytaýda sary tüýli broýlerleriň ösdürilip ýetişdirilmeginde pes we kiçi däne tygşytlaýjy genler (DW geni) we resessiw ak tüýli gen ýaly resessiw artykmaçlykly genleriň ornaşdyrylmagy möhüm rol oýnady. Hytaýdaky Sary Tüýli Broýler tohumlarynyň üçden bir bölegi bu usullary ulandy. 1986-njy ýylda Guangzhou Baýyun guşçulyk ösdürip ýetişdirmek kompaniýasy 882 sary tüýli broýlerleri ösdürmek üçin resessiw ak we Şiçi gibrid towuklaryny ornaşdyrdy. 1999-njy ýylda “Shenzhen kangdal (Group) Co., Ltd.” döwlet tarapyndan tassyklanan sary tüýli broýleriň ilkinji gabat gelýän liniýasyny 128 (4-nji surat) ösdürip ýetişdirdi. Şondan soň, Hytaýda Sary Tüýli Broýleriň täze tohumyny ösdürip ýetişdirmek çalt ösüş döwrüne girdi. Sort barlagyny we tassyklamasyny utgaşdyrmak üçin, Oba hojalyk we oba ýerleri ministrliginiň (Pekin) guşçulyk hiline gözegçilik, barlag we synag merkezi (Ýançžou) 1998-nji we 2003-nji ýyllarda döredildi we milli guşçulyk önümçiliginiň görkezijilerini ölçemek üçin jogapkärdi.

 

2, Öýde we daşary ýurtlarda häzirki zaman broýler ösdürip ýetişdirmegiň ösüşi

(1) Daşary ýurt ösüşi

1950-nji ýyllaryň ahyryndan bäri genetiki seleksiýanyň ösüşi häzirki zaman towuk önümçiliginiň esasyny goýdy, ýumurtga we towuk önümçiliginiň ýöriteleşmegine itergi berdi we broýler önümçiligi garaşsyz guşçulyk pudagyna öwrüldi. Soňky 80 ýylyň dowamynda Demirgazyk Amerika we Günbatar Ýewropa ýurtlary towuklaryň ösüş depgini, iýmit sylagy we läş düzümi üçin ulgamlaýyn genetiki seleksiýa geçirdiler, häzirki zaman ak tüýli broýler tohumlaryny emele getirdi we dünýä bazaryny çalt eýelediler. Häzirki zaman ak tüýli broýlerleriň erkek liniýasy ak Kornuoll towugy, dişi liniýasy bolsa ak Plimut Rok towugydyr. Geteroz ulgamlaýyn jübütleşmek arkaly öndürilýär. Häzirki wagtda, Hytaýy hem öz içine alýan, dünýäde ak tüýli broýlerleriň önümçiliginde ulanylýan esasy görnüşler degişlilikde aviagen we Cobb vantress görnüşlerinden bolan AA +, Ross, Cobb, Hubbard we başga-da birnäçe görnüşlerdir. Ak tüýli broýler seleksiýanyň esasy toparyndan, uly ene-atalardan, ene-atalardan, ene-atalardan we täjirçilik towuklaryndan ybarat bolan piramida gurluşyny emele getirýän kämil we kämil seleksiýa ulgamyna eýedir. Esasy toparyň genetiki ösüşiniň täjirçilik towuklaryna geçirilmegi üçin 4-5 ýyl gerek (5-nji surat). Bir esasy topar towuk 3 milliondan gowrak täjirçilik broýlerlerini we 5000 tonnadan gowrak towuk öndürip bilýär. Häzirki wagtda dünýäde her ýyl takmynan 11,6 million ak tüýli broýler ene-atalary, 600 million ene-atalary we 80 milliard täjirçilik towuklary öndürilýär.

 

3, Kynçylyklar we boşluklar

（1） Ak tüýli broýler towuklaryny ösdürmek

Ak tüýli broýlerleriň ösdürilip ýetişdirilmeginiň halkara derejesi bilen deňeşdirilende, Hytaýyň garaşsyz ak tüýli broýlerleriň ösdürilip ýetişdirilmeginiň wagty gysga, ýokary önümçilik görkezijili genetiki materiallaryň toplanmagynyň binýady gowşak, molekulýar tohumçylyk ýaly täze tehnologiýalaryň ulanylmagy ýeterlik däl we gelip çykyş kesellerini arassalamak tehnologiýasyny we anyklaýyş önümlerini öwrenmekde we işläp düzmekde uly boşluk bar. Jikme-jiklikler aşakdaky ýaly: 1. Köpmilletli kompaniýalaryň çalt ösýän we ýokary et öndürýän ajaýyp görnüşleri bar we broýlerler we ýumurtga toýçulary ýaly tohumçylyk kompaniýalarynyň birleşmegi we täzeden gurnalmagy arkaly materiallar we genler has-da baýlaşdyrylýar, bu bolsa täze görnüşleriň ösdürilip ýetişdirilmegi üçin kepillik berýär; Hytaýda ak tüýli broýlerleriň tohumçylyk serişdeleriniň binýady gowşak we ajaýyp tohumçylyk materiallary az.

2. Köpeltmek tehnologiýasy. 100 ýyldan gowrak köpeltmek tejribesi bolan halkara transmilli kompaniýalar bilen deňeşdirilende, Hytaýda ak tüýli broýler towuklaryny köpeltmek giç başlady we ösüş we köpelmek bilen deňagramly köpeltmek tehnologiýasyny öwrenmek we ulanmak bilen halkara ösen derejäniň arasynda uly tapawut bar. Genom köpeltmek ýaly täze tehnologiýalaryň ulanylyş derejesi ýokary däl; ýokary öndürijilikli fenotipli akylly takyk ölçeg tehnologiýasynyň, maglumatlary awtomatik ýygnamagyň we geçirmegiň ulanylyş derejesi pes.

3. Gelip çykyş kesellerini arassalamak tehnologiýasy. Iri halkara guşçulyk ösdürip ýetişdirýän kompaniýalar guş leýkemiýasynyň, pullorumyň we beýleki gelip çykyş keselleriniň dik geçiş kesellerini arassalamak üçin netijeli çäreleri gördüler we önümleriň bäsdeşlige ukyplylygyny ep-esli ýokarlandyrdylar. Guş leýkemiýasynyň we pullorumyň arassalanmagy Hytaýyň tohumçylyk guşçulyk senagatynyň ösüşine päsgel berýän gysga mesele bolup durýar we anyklaýyş toplumlary importa berk baglydyr.

（2） Sary tüýli broýler towuklaryny köpeltmek

Hytaýda sary tüýli broýler towuklarynyň ösdürilip ýetişdirilmegi we öndürilmegi dünýäde öňdebaryjy derejede. Şeýle-de bolsa, tohumçylyk kärhanalarynyň sany köp, möçberi deň däl, umumy tehniki güýç gowşak, öňdebaryjy tohumçylyk tehnologiýasynyň ulanylyşy ýeterlik däl we tohumçylyk desgalary we enjamlary deňeşdirme boýunça yza galýar; Gaýtalanýan tohumçylyk hadysasy belli bir derejede bar we aýdyň häsiýetlere, ajaýyp öndürijilige we uly bazar paýyna eýe bolan esasy görnüşler az; Uzak wagtlap tohumçylygyň maksady täze ýagdaýda merkezi soýuş we sowadyjy önümleriň bazar isleglerini kanagatlandyryp bilmeýän tüýleriň reňki, beden gurluşy we daşky görnüşi ýaly diri guş satuwynyň özara baglanyşygyna uýgunlaşmakdyr.

Hytaýda uzak möhletli we çylşyrymly ekologiýa we sosial-ykdysady şertlerde köp sanly ajaýyp genetiki aýratynlyklary emele getiren ýerli towuk tohumlary köp. Şeýle-de bolsa, uzak wagtlap gerplazma serişdeleriniň aýratynlyklary boýunça çuňňur gözlegleriň ýetmezçiligi, sort serişdeleriniň derňewi we bahalandyrylmagy ýetmezçilik edýär, seljerme we baha bermek bolsa ýeterlik maglumat goldawynyň ýetmezçiligini döredýär. Mundan başga-da, sort serişdeleriniň dinamiki gözegçilik ulgamynyň gurluşy ýetmezçilik edýär we genetiki serişdeleriň güýçli uýgunlaşýan, ýokary hasylly we ýokary hilli resurs aýratynlyklarynyň bahalandyrylmagy toplumlaýyn we ulgamlaýyn däl, bu bolsa ýerli sortlaryň ajaýyp aýratynlyklaryny gazyp almakda we ulanmakda uly ýetmezçilige getirýär, ýerli genetiki serişdeleri goramak, ösdürmek we ulanmak prosesine päsgel berýär we Hytaýda guşçulyk senagatynyň önümçilik derejesine, guşçulyk önümleriniň bazar bäsdeşligine we guşçulyk senagatynyň durnukly ösüşine täsir edýär.